Bản phân tích rỗng và bốn giếng cạn dữ liệu của esports Việt Nam

Tôi nhớ buổi tối hôm đó ở Seoul. Ngoài cửa sổ là mưa tháng Mười Một, trong phòng là tiếng quạt tản nhiệt chạy đều như hơi thở của một vận động viên đang hồi sức sau đường chạy. Trên màn hình là một bản phân tích esports dài mấy nghìn chữ vừa được chuyển đến để tôi kiểm tra trước khi đưa vào kịch bản phim tài liệu. Tôi đọc dòng tiêu đề. Tôi đọc câu tóm tắt. Tôi đọc đến tận dòng cuối cùng. Rồi tôi đọc lại lần thứ hai, chậm hơn, như cách tôi vẫn xem lại một đoạn quay tốc độ cao để tìm khung hình mà mắt mình đã bỏ lỡ. Không có tên giải đấu. Không có tên đội. Không có tên tuyển thủ. Không một ván đấu, không một chỉ số, không một mốc thời gian. Chỉ có khung sườn của một bản báo cáo, chín phần, đầy đủ đề mục, đầy đủ bảng biểu, được trả về nguyên vẹn, và mọi ô đều ghi cùng một câu: không đủ thông tin. Người chuyển bản này cho tôi nhắn một dòng ngắn: lỗi kỹ thuật, cậu đẩy sang bộ phận khác đi. Tôi không đẩy đi. Tôi ngồi im rất lâu, vì tôi nhận ra mình đang nhìn vào một thứ quen thuộc hơn nhiều so với một lỗi kỹ thuật. Tôi đang nhìn vào chính nền esports mà tôi lớn lên cùng, chỉ là ở một góc khác, góc mà dữ liệu đã cạn trước cả khi câu chuyện kịp bắt đầu. Tôi theo dõi esports Việt Nam từ một căn hộ ở Seoul đã nhiều năm. Thành phố này chạy bằng nhịp của những chuyến tàu điện đúng giờ đến từng giây. Ở quê nhà, các giải đấu của chúng ta chạy bằng nhịp khác, nhịp của cảm hứng, của những đêm thức trắng, của những đội tuyển được yêu thương mà gần như không có gì được ghi lại. Và mỗi lần ngồi vào bàn biên kịch, tôi lại phải đối mặt với cùng một câu hỏi: làm sao kể một câu chuyện khi chính người trong cuộc cũng không giữ lại dữ liệu về mình? BỐI CẢNH: MỘT NỀN ESPORTS LỚN NHANH HƠN KÝ ỨC Nền esports Việt Nam trong vài năm trở lại đây đã đi qua một quãng đường dài. Từ những phòng net ở các thành phố lớn, nơi các đội nghiệp dư tự tổ chức giải bằng tiền túi, đến các sân khấu được truyền hình trực tiếp với hàng trăm nghìn người xem cùng lúc. Quãng đường đó đáng để ghi nhận. Nhưng tôi vẫn luôn tự hỏi một điều đơn giản: cái gì còn lại sau khi tiếng hò reo tắt đi? Câu trả lời khiến tôi không thoải mái. Một trận đấu diễn ra, hàng trăm nghìn người xem, và khi buổi phát sóng kết thúc, gần như không còn lại gì để tra cứu ngoài một bảng điểm thô và vài dòng tường thuật. Không có kho dữ liệu mở. Không có chỉ số chi tiết được lưu trữ. Không có mốc thời gian chuẩn để bất kỳ ai có thể dựng lại câu chuyện từ đầu. Khán giả cảm nhận trận đấu bằng ký ức, và ký ức thì mờ dần theo năm tháng. Đây là lý do tôi phân biệt rõ giữa việc một nền thể thao phát triển và việc một nền thể thao trưởng thành. Phát triển là chuyện số người xem, số giải thưởng, số nhà tài trợ. Trưởng thành là chuyện khác: đó là khả năng tự kể lại chính mình bằng chứng cứ, chứ không bằng cảm xúc. Một nền esports có thể có hàng triệu người hâm mộ mà vẫn chưa trưởng thành, bởi vì khi thế hệ khán giả hiện tại rời đi, họ không để lại gì cho thế hệ sau ngoài những giai thoại truyền miệng. Tôi bước vào kho lưu trữ như một nhà khảo cổ, khi rời đi tôi là người kể chuyện. Nhưng ở Việt Nam, kho lưu trữ ấy thường trống trơn ngay từ khi được mở ra. Không phải vì không ai muốn lưu, mà vì thói quen lưu trữ chưa bao giờ được coi là một phần của công việc, chứ chưa nói đến một phần của văn hóa thi đấu. Tôi viết bài này không để điểm lại một giải đấu, mà để nhìn thẳng vào bốn giếng cạn dữ liệu đang âm thầm định hình cách esports Việt Nam được kể lại, và bị kể lại sai đến mức nào. PHÂN TÍCH CỐT LÕI: BỐN GIẾNG CẠN Giếng thứ nhất là dữ liệu trận đấu. Một nền thể thao phát triển dựa trên khả năng tái dựng lại. Khi tôi làm phim về điền kinh, mỗi đường chạy đều để lại một dấu vết có thể đo đến từng phần trăm giây. Người ta có thể biết ở mét thứ ba trăm vận động viên tăng tốc bao nhiêu, ở khúc cua cuối anh ta giảm nhịp ra sao, và cú nước rút về đích bắt đầu từ đâu. Chính vì thế mà điền kinh kể được câu chuyện của mình. Ở esports, mỗi ván đấu thực chất là một tập dữ liệu khổng lồ không kém: sát thương, vàng, tầm nhìn, số lần di chuyển, thời điểm mua trang bị, hướng đi rừng, thời gian giữ mục tiêu lớn. Tất cả đều có thể đo được. Nhưng phần lớn nguồn dữ liệu ấy bốc hơi khi trận đấu kết thúc. Một nền esports không lưu lại chỉ số của chính mình thì đang tự xóa đi khả năng phản tư, và một nền thể thao không tự phản tư sẽ mãi chạy theo cảm hứng thay vì chạy theo nhịp. Hãy hình dung một vận động viên chạy bốn trăm mét. Nếu tất cả những gì còn lại chỉ là một con số ở bảng điểm cuối cùng, chúng ta sẽ không bao giờ hiểu vì sao người đó thắng, và càng không hiểu vì sao người về nhì đã thua. Esports Việt Nam đang ở đúng tình trạng đó. Chúng ta biết ai thắng, nhưng hiếm khi biết vì sao thắng, và gần như không bao giờ biết vì sao thua. Điều này có nghĩa là mọi cuộc tranh luận về chiến thuật, về phong độ, về sự trưởng thành của một tuyển thủ, đều dừng lại ở mức quan điểm cá nhân. Một cộng đồng tranh luận bằng cảm tính sẽ luôn bất đồng, bởi vì không có mặt đất chung nào để đứng. Điều đáng nói là dữ liệu chi tiết trong esports không phải thứ quá khó thu thập. Các nhà phát triển game vốn đã ghi lại tất cả để vận hành trò chơi. Vấn đề nằm ở chỗ không ai đứng ra gom nó lại, chuẩn hóa nó, và mở nó cho công chúng. Mỗi giải đấu chọn một định dạng dữ liệu khác nhau, một cách hiển thị khác nhau, và sau khi giải kết thúc thì đóng cửa. Kết quả là một nghịch lý: nền esports sản sinh ra lượng dữ liệu nhiều hơn bất kỳ môn thể thao truyền thống nào, nhưng lại giữ lại được ít hơn gần như tất cả. Giếng thứ hai là thông tin chuyển nhượng và hợp đồng. Trên thế giới, chợ chuyển nhượng esports là một sân khấu của những con số được công bố: phí chuyển nhượng, thời hạn hợp đồng, điều khoản giải phóng. Ở Việt Nam, phần lớn các thương vụ diễn ra trong im lặng. Một tuyển thủ chuyển đội, và cộng đồng chỉ biết qua một dòng trạng thái đầy ẩn ý, đôi khi chỉ là một biểu tượng cảm xúc. Hợp đồng bị đóng băng trong ngăn kéo. Không ai biết giá trị thật của một tài năng, bởi vì không ai chịu công bố giá trị ấy. Trong một thị trường như vậy, giá trị của một tuyển thủ không được quyết định bởi năng lực, mà bởi khả năng đàm phán của người đại diện và mức độ kín tiếng của hai bên. Điều này nghe có vẻ chỉ là chuyện nội bộ của giới quản lý. Nhưng hệ quả lớn hơn thế rất nhiều. Khi cấu trúc hợp đồng không minh bạch, các đội nhỏ dễ rơi vào vòng xoáy đào tạo tài năng rồi mất họ vào tay đội lớn, bằng những thương vụ mà điều khoản không ai kiểm chứng được. Cho mượn có nghĩa vụ mua đứt, những điều khoản ràng buộc mơ hồ, những thỏa thuận miệng không có giá trị pháp lý, tất cả đều trở thành công cụ để đội mạnh hút cạn đội yếu. Người hâm mộ nhìn vào và thấy những đội trẻ mạnh lên rồi tan biến. Họ không thấy rằng điều họ đang nhìn là hậu quả của một hệ thống thiếu công khai, chứ không phải của sự kém cỏi. Tôi để ý rằng phần lớn các cuộc tranh cãi trên mạng xã hội về chuyển nhượng ở Việt Nam đều xoay quanh lòng trung thành. Người hâm mộ trách tuyển thủ bỏ đội, trách đội bán người. Nhưng lòng trung thành là một khái niệm chỉ có nghĩa khi hai bên biết rõ mình đang ràng buộc với nhau bằng cái gì. Khi hợp đồng là một tờ giấy không ai được xem, thì mọi lời trách móc đều trở nên vô căn cứ. Chúng ta đang tranh luận về đạo đức trên một nền tảng không có sự thật. Giếng thứ ba là dữ liệu y tế và chấn thương. Đây là nơi tôi giận nhất, nhưng cũng là nơi tôi hiểu rằng cơn giận không thay đổi được gì nếu không có cơ chế. Trong thể thao, bảo mật y tế được dựng lên như một tấm khiên bảo vệ tuyển thủ, và ở một mức độ nào đó, tấm khiên ấy là cần thiết. Nhưng tấm khiên ấy thường được dùng để che chắn cho một thứ khác: sự bất tiện của những người quản lý, những người chỉ muốn công bố chấn thương khi điều đó có lợi cho hình ảnh đội. Chấn thương có lợi cho việc giải thích một trận thua sẽ được công bố. Chấn thương có thể khiến nhà tài trợ lo lắng sẽ được giữ kín. Ở một nền esports non trẻ, tình trạng này kéo dài hơn thế. Một tuyển thủ vắng mặt đột ngột có thể vì chấn thương cổ tay, vì kiệt sức, hoặc vì một lý do cá nhân không muốn chia sẻ. Cộng đồng không được biết. Việc không được biết ấy biến sự cảm thông thành nghi ngờ, và nghi ngờ thì độc hơn bất kỳ chấn thương nào. Tôi đã từng bỏ ra hai ngày để phân tích dữ liệu đường chạy của một cầu thủ chỉ vì tôi tin rằng đằng sau một khoảnh khắc tưởng như ngẫu nhiên luôn có một nhịp đã được ủ từ rất lâu. Điều tương tự đúng với esports, nhưng chỉ khi chúng ta chịu ghi lại cái nhịp ấy. Không có dữ liệu chấn thương, không ai có thể phân biệt được một tuyển thủ đang chững lại vì quá tải với một tuyển thủ đang chững lại vì mất phong độ. Và cách chúng ta đối xử với hai người đó khác nhau hoàn toàn. Giếng thứ tư là dữ liệu tài chính. Không có nền thể thao nào trưởng thành mà không công khai cách mình sống bằng tiền gì. Nhưng ở Việt Nam, các đội tuyển gần như không bao giờ nói về doanh thu, về nhà tài trợ, về chi phí lương. Nhà đầu tư đến rồi đi trong bí mật. Người hâm mộ theo dõi đội tuyển của mình mà không biết đội ấy còn sống được bao lâu. Khi một đội giải thể, tin đến như một cú sốc, dù dấu hiệu đã âm ỉ từ lâu trong những tháng thiếu vắng nhà tài trợ, những trận đấu bị hủy, những tuyển thủ ra đi không lời giải thích. Tôi để ý một nghịch lý trong cách vận hành này. Càng là đội nhỏ, càng phải công khai để chứng minh mình đáng được đồng hành, lại càng khép kín vì sợ lộ điểm yếu. Càng là đội lớn, càng có khả năng minh bạch, lại càng chọn im lặng để giữ lợi thế đàm phán. Kết quả là toàn bộ hệ sinh thái vận hành trong một vùng xám, nơi thông tin luôn đến muộn và luôn đến khi mọi chuyện đã rồi. Người hâm mộ bị đặt vào thế phản ứng thay vì thấu hiểu, và sự phản ứng thì luôn ồn ào hơn sự thấu hiểu. Có một điểm chung giữa bốn giếng cạn này. Không giếng nào cạn vì thiếu nguồn lực kỹ thuật. Chúng cạn vì thiếu thói quen. Thói quen ghi lại, thói quen công bố, thói quen tin rằng thông tin thuộc về cộng đồng chứ không chỉ thuộc về người nắm giữ nó. Và thói quen là thứ khó xây nhất, bởi vì nó đòi hỏi một thế hệ chấp nhận bất tiện ngay hôm nay để thế hệ sau có thể tra cứu ngày mai. GÓC PHẢN TRỰC GIÁC: CÁI RỖNG CÓ GIÁ TRỊ Tôi quay lại với bản phân tích rỗng đêm hôm đó. Ban đầu tôi muốn ném nó vào thùng rác. Nhưng càng nghĩ, tôi càng thấy nó trung thực đến mức gây khó chịu. Một bản phân tích dựa trên dữ liệu không tồn tại, nếu nó đủ bản lĩnh, sẽ tự sụp đổ thành một tuyên bố duy nhất: không thể đánh giá, vì không có gì để đánh giá. Chúng ta thường coi sự trống rỗng là thất bại. Nhưng trong công việc phân tích, sự trống rỗng thường là một chẩn đoán. Nó chỉ ra chính xác điểm đứt của chuỗi thông tin. Nếu một bản báo cáo về một trận đấu không có ngày, không có đội, không có tuyển thủ, thì vấn đề nằm ở khâu thu thập, chứ không nằm ở khâu phân tích. Người viết giỏi không phải người lấp đầy khoảng trống bằng suy đoán, mà là người chỉ đúng vào khoảng trống và nói rằng nó ở đó. Sự trống rỗng của dữ liệu không phải là điều đáng xấu hổ bằng việc làm ra vẻ như dữ liệu ấy tồn tại. Đây là bài học mà esports Việt Nam cần nghe rõ hơn bất kỳ ai. Chúng ta đã quen với việc lấp đầy khoảng trống bằng câu chuyện hay. Một đội thắng thì có ngay một huyền thoại. Một tuyển thủ tài năng thì có ngay một quá khứ khó khăn được kể lại. Những câu chuyện ấy có sức hấp dẫn, nhưng chúng được xây trên cát. Khi sự thật lộ ra, và nó luôn lộ ra, người hâm mộ không chỉ mất niềm tin vào một cá nhân, mà mất niềm tin vào cả cách chúng ta kể chuyện. Việc nhận ra mình không có thông tin đáng giá hơn gấp nhiều lần việc dựng lên một câu chuyện nghe hợp lý nhưng không có cơ sở. Người hâm mộ có quyền được biết giới hạn của thông tin, bởi vì chỉ khi biết giới hạn, họ mới có thể đặt đúng câu hỏi. Một cộng đồng được nuôi bằng suy đoán sẽ lớn lên thành một cộng đồng nghi ngờ. Một cộng đồng được nuôi bằng dữ liệu, dù dữ liệu ấy còn thiếu, sẽ lớn lên thành một cộng đồng biết tự sửa sai. Tôi đã giữ lại bản phân tích rỗng đó. Tôi lưu nó trong một thư mục riêng, đặt tên nó là nhịp chạy chưa thành hình. Nó nhắc tôi rằng trước khi có thể chạy, người ta phải biết mặt đường ở đâu. Và trước khi có thể phân tích, người ta phải thừa nhận mình đang đứng trên nền đất trống. Mọi thước phim đều có nhịp thở, và ở cái khoảnh khắc đọc một bản báo cáo trống rỗng, nhịp thở đó đặt cho tôi một câu hỏi về chính cái nền thể thao mà tôi đang cố kể. KẾT: KHI CHÚNG TA BẮT ĐẦU ĐO Tôi không viết bài này để chỉ trích một nền esports mà tôi yêu. Tôi viết nó vì tôi tin rằng giai đoạn tiếp theo của esports Việt Nam sẽ không được quyết định bởi giải thưởng lớn đến mức nào, mà bởi việc chúng ta có chịu ghi lại chính mình hay không. Mỗi trận đấu được lưu chỉ số là một viên gạch. Mỗi hợp đồng được công khai là một nhịp thở. Mỗi mùa giải được kể lại minh bạch là một vòng chạy mà thế hệ sau có thể tiếp nối. Kazan không chỉ là một trận thua. Nó là nhịp chạy tôi chưa ngừng lắng nghe. Và có lẽ, với esports Việt Nam, ngôi sao thức dậy muộn nào đó của ngày hôm nay đang chạy trên một đường đua mà chưa ai buồn ghi lại. Khi chúng ta bắt đầu đo, chúng ta bắt đầu hiểu. Khi chúng ta bắt đầu hiểu, chúng ta bắt đầu kể được câu chuyện của chính mình, một câu chuyện không còn phụ thuộc vào trí nhớ của khán giả, mà vào dữ liệu của một nền thể thao đã đủ lớn để tự đứng vững. Và nếu phải chọn giữa một huyền thoại đẹp đẽ không ai kiểm chứng được và một bảng dữ liệu khô khan nhưng trung thực, tôi chọn vế thứ hai, bởi vì chỉ có vế thứ hai mới có thể chạy tiếp vào ngày mai.