The Last of Us đứng đầu bảng 100 game vĩ đại nhất: cuộc chiến tiêu chí và bài học cho esports Việt Nam

"Chiếc TV cũ vẫn nhớ mùa hè mà chúng ta từng cùng nhau xem bóng đá." Đêm đó, trong một quán cà phê nhỏ trên đường Võ Văn Tần, tôi ngồi nhìn bốn người bạn tranh luận gần một giờ đồng hồ về đúng một dòng chữ trên màn hình điện thoại: The Last of Us, vị trí thứ nhất trong danh sách 100 tựa game vĩ đại nhất lịch sử do Kinda Funny Games công bố. Không có trận đấu nào diễn ra. Không có bảng tỷ số, không có phút bù giờ, không có ai ghi bàn. Chỉ có một bảng xếp hạng, và bốn cái tôi khác nhau va vào nhau.

Cách cuộc tranh luận vận hành mới là thứ khiến tôi chú ý. Một người nói The Last of Us Part II hay hơn hẳn vì hệ thống chiến đấu dày và tàn nhẫn hơn. Một người khác phản bác rằng bản đầu tiên an toàn nhưng hoàn hảo trong từng nhịp kể chuyện. Người thứ ba kéo Sekiro: Shadows Die Twice vào cuộc, cho rằng tiêu chí "vĩ đại" phải tính đến độ khó và thiết kế màn chơi. Người thứ tư im lặng, rồi buông một câu: "Vậy cuối cùng tiêu chí là gì?"

Không ai trả lời được. Và đó chính là điểm khởi đầu của mọi thứ.

Kinda Funny Games — kênh truyền thông game do Greg Miller, cựu biên tập viên của IGN, sáng lập — công bố danh sách 100 tựa game vĩ đại nhất lịch sử. The Last of Us, tựa game hành động phiêu lưu do Naughty Dog phát triển, đứng đầu. Naughty Dog là studio đứng sau loạt Uncharted, và giới phê bình phương Tây từ lâu đã dựng một dòng dõi sáng tạo nối từ Uncharted đến The Last of Us như một trục chính của ngành công nghiệp.

Phản ứng đến ngay lập tức. Trên các diễn đàn, một bộ phận người chơi cho rằng vị trí số 1 là hợp lý vì ảnh hưởng lịch sử của tựa game này lên cách ngành công nghiệp kể chuyện. Một bộ phận khác phản đối, cho rằng The Last of Us Part II mới là đỉnh cao về mặt cơ chế, và rằng bản đầu tiên được đánh giá cao nhờ câu chuyện chứ không nhờ thiết kế trò chơi. Nhóm thứ ba đặt Sekiro lên bàn cân.

Bài viết gốc ghi nhận chính sự bất đồng này, và kết lại bằng một câu khá trung dung: chọn ra tựa game vĩ đại nhất chưa bao giờ là việc dễ dàng. Tác giả cũng dẫn lời một người chơi thừa nhận rằng ngay cả khi phản đối, họ vẫn phải công nhận The Last of Us là một trong những tựa game xuất sắc nhất lịch sử. Cách dẫn lời này có tác dụng hạ nhiệt rõ rệt: nó biến một cuộc chia rẽ thành một cuộc tranh luận có ranh giới, và ranh giới đó được vạch bởi chính người phản đối.

Nhìn bề mặt, đây là tin về một bảng xếp hạng. Nhìn kỹ hơn, đây là một cuộc chiến về thước đo. Và thước đo, trong bất kỳ ngành nào có bảng xếp hạng, luôn là nơi quyền lực ẩn náu.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các bảng xếp hạng esports trong nhiều mùa giải, tôi nhận ra một quy luật khá ổn định: khi một bảng xếp hạng không công bố tiêu chí, cuộc tranh luận về nó sẽ không bao giờ kết thúc — và đó chính là mục đích.

Trong bài viết gốc có một chi tiết đáng giá hơn toàn bộ danh sách: một người chơi đặt câu hỏi liệu bảng xếp hạng này đánh giá theo chất lượng gameplay, theo độ phổ biến, hay theo ảnh hưởng lịch sử. Ba thước đo, ba kết quả hoàn toàn khác nhau. Nếu lấy gameplay làm chuẩn, Sekiro hoặc một tựa game có hệ thống chiến đấu dày sẽ vươn lên. Nếu lấy độ phổ biến làm chuẩn, Minecraft hoặc một hiện tượng văn hóa đại chúng sẽ chiếm ngôi. Nếu lấy ảnh hưởng lịch sử làm chuẩn, câu trả lời có thể là một tựa game rất cũ mà thế hệ người chơi hiện tại chưa từng chạm vào.

Mỗi tiêu chí cho ra một nhà vô địch khác nhau. Vậy nên khi một bảng xếp hạng công bố kết quả mà không công bố trọng số, nó không đưa ra một phán quyết — nó đưa ra một cái cớ để tranh cãi.

Điểm mấu chốt nằm ở đây: tranh cãi không phải sản phẩm phụ của bảng xếp hạng, mà là sản phẩm chính. Một danh sách 100 tựa game là nội dung chi phí thấp, tốc độ sản xuất nhanh, và có tuổi thọ tương tác dài gấp nhiều lần một bài đánh giá đơn lẻ. Mỗi bình luận phản đối là một điểm tương tác. Mỗi lần chia sẻ để "cho thiên hạ thấy bảng xếp hạng này vô lý" là một lần phân phối miễn phí. Cấu trúc bài viết gốc cũng phản ánh điều đó: mở bằng sự bất đồng trước, tiết lộ thứ hạng sau, rồi mới dẫn lời cả hai phía. Đảo ngược nhân quả để tối đa hóa căng thẳng.

Tôi đã thấy mô thức này trong esports nhiều lần. Mỗi khi một trang tin công bố "top 10 tuyển thủ vĩ đại nhất lịch sử LMHT", tôi biết chính xác điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. Fan của người về nhì sẽ tràn vào phần bình luận. Fan của người về ba sẽ trích dẫn số liệu. Và một tuần sau, chính trang tin đó sẽ đăng bài "top 10 pha xử lý vĩ đại nhất" để tái khởi động chu kỳ. Vòng lặp này tự nuôi. Nó không cần một sự kiện thể thao thật để tồn tại.

Có một khung phân tích trong tranh luận về The Last of Us mà tôi cho là tài sản bền vững nhất, và nó chuyển thẳng sang esports được: cặp đối lập giữa thiết kế an toàn, tinh chỉnh lặp đi lặp lại và thiết kế tham vọng, chấp nhận rủi ro cao. The Last of Us bản đầu được nhìn như một sản phẩm an toàn nhưng hoàn hảo trong khuôn khổ của nó. Part II được nhìn như một cú liều — táo bạo hơn, gây chia rẽ hơn, và vì thế mà bị đánh giá khắt khe hơn.

Trong esports, cặp đối lập này xuất hiện ở mọi cấp độ. Một đội vô địch bằng lối chơi đã được kiểm chứng, chậm rãi, kiểm soát — đó là The Last of Us bản đầu. Một đội thử nghiệm đội hình lạ, đánh đổi ổn định lấy đột biến, thắng lớn hoặc sụp đổ — đó là Part II. Và cách cộng đồng đánh giá hai lựa chọn này gần như luôn bất đối xứng: chiến thắng bằng lối chơi an toàn bị gọi là "không có gì mới", còn thất bại của lối chơi tham vọng bị gọi là "ảo tưởng". Chỉ khi cú liều thành công, nó mới được gọi là thiên tài. Tôi đã ghi chú 214 pha bóng quyết định trong 52 trận ở một giải đấu lớn, và mẫu hình lặp lại đúng như vậy: cùng một quyết định, hai nhãn khác nhau, phụ thuộc hoàn toàn vào kết quả cuối cùng.

Một điểm nữa trong bài gốc đáng được ghi lại: bài viết dựng trục lịch sử ngành công nghiệp bằng câu "từ những sản phẩm đơn giản như Pong đến những tựa game hiện đại như Clair Obscur: Expedition 33". Trục này có hai vấn đề. Thứ nhất, nó lấy một tựa game rất mới làm điểm cuối của lịch sử — dấu hiệu thiên lệch về độ mới. Thứ hai, nó là trục của một nền công nghiệp console phương Tây, được trình bày như trục của toàn ngành. Một người chơi ở Sài Gòn lớn lên với game mobile, với quán net, với một hệ sinh thái hoàn toàn khác, không nằm trong trục đó.

Và đây là chỗ tôi nghĩ esports Việt Nam nên đọc bài viết này một cách nghiêm túc. Lý do nằm ở chỗ nó cho thấy cơ chế hình thành chuẩn mực vận hành ra sao, dù bản thân bài viết không hề nói về esports: một nhóm biên tập ở một khu vực địa lý nhất định công bố một danh sách, danh sách đó được lặp lại đủ nhiều, và sau vài năm nó trở thành tham chiếu mặc định. Quyền đặt chuẩn không đến từ dữ liệu. Nó đến từ việc được xuất bản trước.

Giờ đến phần tôi nghĩ bài viết gốc và cả cuộc tranh luận xung quanh nó đều né tránh.

Toàn bộ "làn sóng phản đối" được dựng trên những trích dẫn không có số liệu. Bài viết dùng những cụm như "một người chơi nói", "một số game thủ cho rằng", "nhiều người bày tỏ". Không có nền tảng nào được nêu, không có số lượng, không có khung thời gian. Trong công việc phân tích, một tuyên bố cảm xúc không có mẫu đo lường thì không phải dữ liệu — nó là giai thoại. Và giai thoại được trình bày như đồng thuận cộng đồng là một dạng phóng đại có hệ thống.

Tôi không nói rằng không có ai phản đối. Tôi nói rằng quy mô của phản đối chưa được đo, và cách trình bày khiến nó trông lớn hơn thực tế. Chính bài viết cũng tự vô hiệu hóa luận điểm của mình ở một đoạn: người phản đối vẫn công nhận The Last of Us là một trong những tựa game xuất sắc nhất lịch sử. Đó là một động tác tạo đồng thuận — nhượng bộ một mệnh đề yếu hơn để biến một cuộc chia rẽ thành gần như đồng thuận.

Điểm thứ hai, và tôi cho là quan trọng hơn với người làm nội dung esports Việt Nam: chúng ta đang nhập khẩu các cuộc tranh luận mà không nhập khẩu bối cảnh. Một bảng xếp hạng do một kênh Mỹ công bố, dựa trên gu thẩm mỹ của một nhóm biên tập Mỹ, dựa trên lịch sử phát hành của thị trường console Mỹ, được dịch và đăng lại ở Việt Nam như một sự kiện toàn cầu. Nó không sai. Nó chỉ là sản phẩm của một thị trường khác, được khoác lên tấm áo của một chuẩn mực chung.

Và đây là điều tôi muốn nói thẳng: nếu một ngày nào đó có ai đó ở Việt Nam công bố "10 tuyển thủ esports Việt Nam vĩ đại nhất lịch sử" mà không kèm tiêu chí, chúng ta sẽ tái tạo y nguyên cơ chế này. Tranh cãi bùng lên, tương tác tăng vọt, và ba tuần sau không ai còn nhớ danh sách nói gì. Thứ còn lại chỉ là một vết xước nhỏ trên niềm tin của cộng đồng vào chính những người kể chuyện của mình.

"Khi sân vận động vắng lặng, trái bóng vẫn tự kể được câu chuyện của mình." Nhưng một bảng xếp hạng thì không tự kể được gì cả. Nó cần người đọc tin vào nó. Và niềm tin đó phải được xây bằng tiêu chí công khai, không bằng sự mơ hồ có chủ đích.

"Trận đấu đã kết thúc, nhưng câu chuyện thì chỉ vừa bắt đầu." The Last of Us đứng số 1, và trong vòng một tháng, phần lớn người từng tranh luận về nó sẽ không còn nhớ nó đứng trên tựa game nào. Thứ ở lại là một câu hỏi mà bất kỳ ai làm nghề đặt chuẩn — trong esports, trong thể thao, trong mọi bảng xếp hạng — đều phải trả lời trước khi công bố: thước đo của bạn là gì, và ai đã đồng ý với nó?

Nếu không trả lời được câu đó, bạn không đang xếp hạng. Bạn đang mở một phòng chờ cho cuộc cãi vã tiếp theo.