Nhật ký Asiad: Một ngày ba môn võ, và những lá thăm chưa mở

Sáng ngày 3 tháng 10, tại khu vực cân ký trong làng thi đấu Asiad 20, tôi đứng cách bàn cân chừng bảy mét. Một võ sĩ nữ khoác áo đội tuyển ngồi im trên ghế nhựa, hai bàn tay đặt phẳng trên đùi, mắt dán xuống sàn nhà. Cô không nói gì với người ngồi bên cạnh. Mười phút sau, cô đứng dậy, bước lên bàn cân, và khi kim dừng lại, người huấn luyện viên đứng sau lưng cô thở ra một hơi dài đến mức tôi nghe rõ từ khoảng cách ấy.

Đó là khoảnh khắc tôi luôn tìm cách ghi lại trong mỗi kỳ đại hội. Không phải khoảnh khắc huy chương. Mà là khoảnh khắc trước khi bất cứ điều gì được quyết định. Cái im lặng ấy kéo dài chưa đầy ba giây, nhưng nó chứa toàn bộ câu chuyện của một ngày thi đấu: một võ sĩ đã đi qua nhiều tuần cắt nước, nhiều buổi tập trong phòng kín, nhiều đêm nằm đếm lại từng gram, để rồi đứng đây, trước một chiếc cân, và chờ đợi.

Hôm ấy, đoàn thể thao Việt Nam bước vào một ngày mà ba môn võ cùng lúc mở cửa: Ju-Jitsu, Taekwondo và đấu vật tự do. Ba môn, chín gương mặt, và một thể thức giống nhau đến lạnh người. Tất cả đều bắt đầu bằng vòng loại. Tất cả đều có thể kết thúc ngay trong buổi sáng.

Tôi đã ngồi trong nhà thi đấu từ lúc khán đài còn vắng, và tôi nhận ra mình không đến để xem huy chương. Tôi đến để xem một cái cầu vai khẽ nhô lên khi võ sĩ hít vào trước khi bước lên thảm. Điều đó nói nhiều hơn bất kỳ bảng thành tích nào.

**BỐI CẢNH CỦA MỘT NGÀY ĐẦY

Ngày thi đấu 3 tháng 10 tại Asiad 20 là một ngày có mật độ đặc biệt. Đoàn thể thao Việt Nam bước vào ngày này với nhiều tổ đấu khác nhau trải khắp các nhà thi đấu. Trong đó, phần được truyền thông chờ đợi nhất là trận tranh nhất bảng nữ môn bóng chuyền bãi biển kiểu Thái (sepak takraw) giữa Việt Nam và Thái Lan — một cuộc đối đầu mang tính đối trọng khu vực Đông Nam Á. Buổi sáng sớm còn có golf, và buổi tối khép lại bằng bóng chuyền.

Nhưng với tôi, phần đáng viết nhất của ngày hôm ấy nằm ở ba nhà thi đấu võ. Ju-Jitsu theo luật JJIF (Liên đoàn Ju-Jitsu Quốc tế). Taekwondo theo luật World Taekwondo, nội dung đối kháng Kyorugi. Đấu vật tự do theo luật của Liên đoàn Đấu vật Thế giới (UWW). Ba hệ thống luật khác nhau, ba cách tính điểm khác nhau, ba cách thắng khác nhau — nhưng cùng chung một cấu trúc ngày thi đấu: vòng loại trước, vòng huy chương sau, và một buổi cân ký duy nhất vào buổi sáng.

Ở Ju-Jitsu, Việt Nam có ba gương mặt: Ngô Thị Thảo Vân và Nguyễn Thị Minh Vượng ở hạng cân nữ 63kg, Nguyễn Tiến Triển ở hạng cân nam 85kg. Theo lịch công bố, trận chung kết nữ 63kg diễn ra lúc 11 giờ 00, còn chung kết nam 85kg lúc 11 giờ 25. Đây là chi tiết tôi ghi lại rất kỹ, vì nó nói lên điều gì đó về cách tòa soạn và ban tổ chức nhìn vào cục diện.

Ở Taekwondo, ba cái tên được xếp vào ba hạng cân khác nhau: Lê Tuấn ở hạng nam 68kg, Bạc Thị Khiêm ở hạng nữ 67kg, Trần Hồ Nhân Văn ở hạng nam 80kg. Cả ba đều bước vào từ vòng loại.

Ở đấu vật tự do, Phạm Như Duy thi đấu hạng nam 57kg, Nguyễn Thị Mỹ Linh hạng nữ 53kg, Nguyễn Thị Mỹ Trang hạng nữ 57kg. Cũng lại là vòng loại mở màn.

Điều đầu tiên tôi muốn nói rõ: đây là bài viết về một ngày chưa đấu xong. Tôi đến sân với một cuốn sổ và một cây bút chì, không mang theo bảng kết quả, bởi vì chưa có kết quả nào để mang. Và chính vì vậy, ngày hôm ấy buộc tôi phải nhìn thể thao theo cách khác — không nhìn vào đích đến, mà nhìn vào cấu trúc của con đường.

**PHẦN LÕI: CẤU TRÚC CỦA MỘT NGÀY, KHÔNG PHẢI CỦA MỘT TRẬN

Có một điều mà những người đọc bảng tin huy chương thường bỏ qua. Trong các môn võ tại đại hội, thể thức thi đấu một ngày có nghĩa là một võ sĩ có thể phải đánh ba, bốn, thậm chí năm trận trong cùng một buổi. Và điều đó làm thay đổi toàn bộ cách đọc một tấm huy chương.

Hãy nhìn vào Ju-Jitsu trước. Hạng nữ 63kg có chung kết lúc 11 giờ 00. Nếu một võ sĩ vào đến trận cuối cùng, cô ấy phải vượt qua vòng loại từ sáng sớm, rồi bán kết, rồi chung kết — tất cả trước giờ ăn trưa. Giữa các trận ấy là khoảng nghỉ ngắn, đủ để thở, băng lại cổ tay, uống vài ngụm nước, và nghe huấn luyện viên nói ba câu. Không có ngày nghỉ. Không có trận lượt về. Không có cơ hội sửa sai.

Với một môn như Ju-Jitsu, nơi kỹ thuật khóa và vật đất đòi hỏi sức bền cơ học rất cao, việc đánh nhiều trận trong một ngày tạo ra một dạng suy giảm mà bảng điểm không thể hiện. Trận thứ nhất và trận thứ tư của cùng một người là hai võ sĩ khác nhau. Tay nắm chặt hơn ở trận đầu, và mở ra chậm hơn ở trận thứ tư. Đó là thứ bạn chỉ thấy khi ngồi đủ lâu trên khán đài.

Ở Taekwondo Kyorugi, câu chuyện còn rõ hơn nữa, vì đây là môn có tiếp xúc đầu. Luật World Taekwondo tính điểm theo vùng hợp lệ trên giáp và mũ, với điểm số cao hơn cho các đòn vào đầu. Điều đó có nghĩa là một võ sĩ phải vừa giữ được cự ly, vừa chịu được va chạm vùng đầu qua nhiều trận liên tiếp. Khi bạn đọc lịch thi đấu và thấy ba hạng cân nam nữ khác nhau của Việt Nam đều mở màn bằng vòng loại, bạn đang đọc một chuỗi các quyết định tích lũy: mỗi trận là một lần cơ thể bị trừ đi một ít, và mỗi lần như thế lại làm trận sau nặng hơn.

Đấu vật tự do thì khác về bản chất kỹ thuật nhưng không khác về cấu trúc. Luật UWW cho phép thắng bằng điểm kỹ thuật, bằng vật ngã liên tục, hoặc bằng thắng tuyệt đối. Một võ sĩ đấu vật có thể tiết kiệm sức bằng cách giành điểm sớm và kiểm soát thế trận — nhưng chỉ khi người đó hiểu rõ đối thủ của mình. Trong một bảng đấu quốc tế mở, bạn thường không có đủ dữ liệu về người mình sẽ gặp ở vòng hai. Đó là lý do những võ sĩ kinh nghiệm thường dành 30 giây đầu tiên của một trận chỉ để quan sát.

Nữ 53kg của Nguyễn Thị Mỹ Linh và nữ 57kg của Nguyễn Thị Mỹ Trang là hai hạng cân gần nhau về trọng lượng nhưng rất xa nhau về đối tượng đối thủ. Ở các giải châu lục, hạng 53kg nữ thường tập trung các đô vật đến từ Đông Á và Trung Á, nơi có truyền thống vật rất mạnh. Hạng 57kg lại có sự góp mặt đông hơn của các nền thể thao khu vực Nam Á, vốn mạnh về sức bền và thể lực nền tảng. Đó không phải là thông tin thuộc dạng bí mật. Nhưng nó là thông tin mà ít ai nhắc đến khi chỉ đọc kết quả cuối ngày.

Nam 57kg của Phạm Như Duy nằm ở hạng cân nhẹ nhất trong ba hạng của Việt Nam ngày hôm đó, và cũng là hạng cân mà tốc độ nhập cuộc quyết định rất nhiều. Ở hạng nhẹ, khoảng cách về sức mạnh giữa các võ sĩ thường nhỏ hơn, nên thời điểm ra đòn trở thành biến số chính. Một phần trăm giây nhanh hơn có thể là khác biệt giữa điểm và không điểm.

Quay lại Ju-Jitsu. Việc ban tổ chức công bố giờ chung kết cụ thể cho hạng nữ 63kg và nam 85kg là một dấu hiệu biên tập, và tôi muốn nói thật thà rằng đó là suy luận của tôi, không phải dữ liệu được xác nhận. Khi một tòa soạn in giờ chung kết của một hạng cân, thường là vì họ cho rằng hạng cân đó có khả năng trở thành điểm nóng. Nhưng khả năng ấy không nằm trong bất kỳ con số nào được công bố. Không có thành tích đối đầu. Không có tỷ lệ thắng. Không có xếp hạng. Tất cả những gì chúng ta có là ba cái tên, ba hạng cân, và những mốc thời gian.

Và tôi nghĩ đó chính là điểm hấp dẫn lạ lùng của ngày hôm ấy. Trong một kỳ đại hội, phần lớn nội dung mà chúng ta đọc trước khi thi đấu là những cái tên. Chúng ta biết ai. Chúng ta biết khi nào. Chúng ta biết ở hạng cân nào. Nhưng chúng ta không biết gì về hình thể, về phong độ, về chấn thương đang lành, về những gì đã xảy ra trong phòng tập ba tuần trước. Đó là khoảng trống lớn nhất của thể thao đỉnh cao, và cũng là lý do tôi luôn muốn ngồi ở sân thay vì ngồi ở phòng họp báo.

Tôi nhớ một buổi sáng khác, ở một giải trong nước, tôi theo một võ sĩ trẻ suốt từ lúc cậu ấy bước vào phòng thay đồ. Cậu ấy thắng trận đầu bằng một đòn khóa, thắng trận hai bằng điểm, và thua trận ba vì hết sức. Cậu ấy không nói gì sau đó. Người huấn luyện viên cũng không nói gì. Hai người ngồi cạnh nhau trên băng ghế, và tôi học được rằng trong thể thao võ thuật, thất bại vì hết sức và thất bại vì sai kỹ thuật là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau — nhưng bảng kết quả thì ghi giống hệt.

Đó là lý do tôi luôn viết về cấu trúc ngày thi đấu trước khi viết về kết quả. Với một võ sĩ phải đấu nhiều trận trong một buổi, thể lực trở thành kỹ thuật. Khả năng hồi phục trở thành một phần của chiến thuật. Và việc hiểu rõ mình còn bao nhiêu sức ở trận thứ tư là một kỹ năng, không phải một đức tính.

**GÓC NHÌN PHẢN TRỰC GIÁC: ĐIỀU NHÌN TỪ NGOÀI THƯỜNG SAI

Có một điều tôi nghe rất nhiều trong những ngày đại hội. Mọi người hỏi nhau: hôm nay có huy chương không? Và khi tôi trả lời rằng tất cả các võ sĩ còn phải qua vòng loại, phản ứng thường giống nhau. Một cái gật đầu, rồi câu hỏi tiếp theo: nhưng cơ hội đến đâu?

Cách đặt câu hỏi ấy bỏ qua một thực tế đơn giản. Vòng loại không phải là một thủ tục hành chính. Nó là một phần của giải đấu, và trong nhiều trường hợp, nó khó hơn trận chung kết. Ở vòng loại, bạn không biết đối thủ. bạn không có băng hình để xem. Bạn không có thời gian để chuẩn bị riêng cho bất kỳ ai. Bạn bước lên thảm với một đối thủ mà bạn chỉ biết tên và hạng cân — giống hệt như chúng ta, những người ngồi trên khán đài.

Ở Ju-Jitsu, điều này còn đặc biệt hơn, vì môn này không có bề dày truyền thống tại Olympic như Taekwondo hay đấu vật. Nó là một môn tương đối mới ở tầm đại hội châu lục. Điều đó có hai mặt. Mặt thuận lợi là các nền thể thao trong khu vực chưa có sự tích lũy quá lớn, nên khoảng cách trình độ giữa các đoàn không bị kéo giãn như ở những môn đã được đầu tư hàng chục năm. Mặt khó khăn là dữ liệu về đối thủ rất mỏng, nên yếu tố bất ngờ trở thành một phần của cuộc chơi.

Ở Taekwondo, câu chuyện khác hoàn toàn. Đây là môn có hệ thống xếp hạng quốc tế rõ ràng, có vòng loại Olympic, có lịch thi đấu dày đặc quanh năm. Một võ sĩ Taekwondo bước vào Asiad thường đã có hàng chục trận quốc tế phía sau. Nhưng chính vì vậy, các đối thủ cũng biết rõ về nhau, và trận đấu có xu hướng trở nên chặt chẽ hơn, ít đòn hơn, nhiều tính toán hơn. Nhìn bên ngoài, một trận Taekwondo chặt chẽ có thể trông nhàm chán. Nhưng người trong nghề biết rằng cái nhàm chán ấy là kết quả của hai võ sĩ hiểu nhau quá rõ.

Và ở đấu vật tự do, cái hiểu lầm phổ biến nhất từ bên ngoài là đây là một môn thuần túy sức mạnh. Điều đó sai. Đấu vật là một môn của đòn bẩy và thời điểm. Một người nhỏ hơn có thể thắng một người to hơn nếu biết dùng trọng tâm của đối thủ. Cái mà khán giả gọi là sức mạnh thường là kết quả của vị trí đúng. Ngồi trên khán đài, tôi nhiều lần thấy một đô vật bị đẩy lùi nửa mét, rồi đột ngột xoay người và giành điểm — không phải vì khỏe hơn, mà vì đã đứng đúng chỗ trong hai giây trước đó.

Có một điều nữa mà tôi muốn nói thẳng, dù nó có thể làm một số người khó chịu. Cách truyền thông đọc một ngày đại hội thường bị chi phối bởi bảng tổng sắp huy chương. Khi làm như vậy, chúng ta vô tình đặt hai loại giá trị khác nhau lên cùng một mặt phẳng. Taekwondo và đấu vật là những môn nằm trong chương trình Olympic, nơi kết quả tại đại hội châu lục có thể mang ý nghĩa về suất tham dự và điểm xếp hạng. Ju-Jitsu thì không nằm trong chương trình đó. Cả hai đều quan trọng với người tập, nhưng chúng dẫn đến những con đường rất khác nhau. Và khi chúng ta gộp tất cả lại thành một dòng huy chương, chúng ta đang xóa đi sự khác biệt ấy.

Điều đó không có nghĩa là Ju-Jitsu kém quan trọng. Ngược lại, theo dõi một môn đang trong quá trình được thể chế hóa ở tầm châu lục là điều thú vị hiếm có. Chúng ta đang chứng kiến hệ thống của một môn non trẻ được định hình: luật thi đấu, hệ thống trọng tài, cách tính điểm, cách các quốc gia xây dựng lực lượng. Những võ sĩ hôm nay bước lên thảm đang góp phần viết nên tiêu chuẩn cho mười năm sau. Đó là một vai trò mà bảng huy chương không đo được.

**TÍN HIỆU TIẾP THEO

Khi tôi rời nhà thi đấu vào buổi trưa, bảng điện tử đã hiện những cái tên đi tiếp ở một vài hạng cân. Những lá thăm khác thì vẫn còn nằm im. Và với tôi, đó mới là điều đáng theo dõi trong những ngày kế tiếp.

Bởi vì câu hỏi thật sự của một kỳ đại hội không phải là hôm nay có bao nhiêu huy chương. Câu hỏi là: sau khi vòng loại khép lại, trong số chín gương mặt ấy, ai sẽ là người còn đủ sức để đánh trận thứ tư, và ai sẽ bước ra khỏi nhà thi đấu với một bài học mà không bảng điểm nào ghi lại.

Tôi đã thấy những người xa lạ ôm nhau ở Moscow, và nhận ra bóng đá là ngôn ngữ không cần phiên dịch. Nhưng ở đây, trên thảm đấu, ngôn ngữ ấy còn ngắn hơn và im lặng hơn. Nó chỉ dài bằng một cái hít vào trước khi tiếng còi vang lên.

Và người hiểu rõ nhất cấu trúc một ngày thi đấu võ thuật lại thường là người không bao giờ trả lời phỏng vấn giữa chừng. Đó là võ sĩ. Cô ấy sẽ trở lại sàn vào sáng mai, không nói gì, và chờ một cái tên khác được gọi.