Khi bóng đá trở thành một trường dữ liệu trống: Cuộc khủng hoảng của ngành phân tích hiện đại

Tôi ngồi trong phòng thu của mình ở Quảng Châu, mở bản báo cáo phân tích chiến thuật gửi về từ một bộ phận dữ liệu của câu lạc bộ, và lần đầu tiên sau ba mươi bảy năm theo dõi bóng đá, tôi không tìm thấy một cầu thủ nào trong đó.

Không có Harry Kane, không có Kevin De Bruyne, không có Bukayo Saka, không một cái tên nào cả. Chỉ có hàng chục trường dữ liệu trống trải, những ô ký hiệu "không đủ thông tin" được xếp ngay ngắn như những bia mộ của một nghề đã chết. Bản báo cáo có đầy đủ tiêu đề về phân tích chiến thuật, đầy đủ biểu đồ về cấu trúc tài chính, đầy đủ khung về rủi ro và truyền thông. Nhưng khi tôi đọc đến dòng cuối cùng, tôi nhận ra mình vừa đọc xong một tờ giấy trắng được đóng khung cẩn thận đến từng ô vuông.

Đó là khoảnh khắc tôi hiểu rằng môn thể thao này đã bước vào một giai đoạn mới, nơi người ta có thể sản xuất ra ba nghìn chữ phân tích mà không cần một sự kiện nào để phân tích. Và thú thật, tôi đã từng mơ về một ngày ngành phân tích bóng đá chết đi như vậy — chỉ là tôi không nghĩ nó sẽ chết theo cách lặng lẽ đến thế, không một tiếng súng, không một lời cáo phó, chỉ có một trường dữ liệu trống nằm im trên bàn.

Ngành phân tích bóng đá hiện đại đã đi từ một công cụ hỗ trợ tuyển trạch thành một cỗ máy tự vận hành. Mười lăm năm trước, khi tôi còn ngồi trong phòng biên tập của đài truyền hình, một bản báo cáo trinh sát chỉ dài ba trang, đôi khi viết tay, ghi rõ tên cầu thủ, chân thuận, thói quen di chuyển và một câu kết luận ngắn. Bây giờ, trong hộp thư đến của tôi mỗi tuần có bốn bản báo cáo dài hai mươi trang, được trình bày đẹp hơn cả một bản cáo bạch tài chính, với hàng trăm chỉ số mà không một ai trong ban huấn luyện thực sự đọc hết.

Cỗ máy ấy vận hành theo một logic kỳ lạ. Càng nhiều dữ liệu, càng nhiều chỉ số, người ta càng cảm thấy yên tâm rằng mình đang kiểm soát được điều gì đó. Mỗi câu lạc bộ Ngoại hạng Anh hiện có trung bình từ tám đến mười hai nhân viên phân tích dữ liệu, con số mà cách đây hai mươi năm chỉ là một người kiêm nhiệm. Nhưng song song với sự bùng nổ đó, chất lượng của những kết luận đưa ra lại đi xuống theo một đường thẳng đáng sợ, vì người ta ngày càng phân tích nhiều hơn về chính những chỉ số của mình, và ít hơn về trận đấu đang diễn ra trước mắt.

Tôi từng nói trên sóng của mình rằng bản đồ nhiệt đã trở thành một dạng bói toán mới. Người ta nhìn vào đó, thấy những mảng đỏ cam chồng lên nhau, rồi kết luận về vai trò của một tiền vệ mà quên mất câu hỏi đơn giản nhất: cầu thủ đó đã chạy vào những khoảng trống ấy vào thời điểm nào, và để làm gì. Bản đồ nhiệt không phân biệt được một pha di chuyển phá vỡ hàng thủ với một pha chạy lon ton vô nghĩa bên cánh. Nó chỉ đo số mét, và trong môn thể thao nơi khoảng cách giữa một tiền đạo đẳng cấp thế giới và một kẻ vô danh đôi khi chỉ là nửa mét, số mét chẳng nói lên điều gì cả.

Đó chính là cái bẫy việt vị trong lập luận. Người phân tích giăng ra một mạng lưới chỉ số trông có vẻ khách quan, rồi tự mình rơi vào thế việt vị khi tin rằng những con số ấy là sự thật cuối cùng. Tôi từng chứng kiến một trợ lý huấn luyện tại một câu lạc bộ Trung Quốc loại một hậu vệ trẻ ra khỏi đội hình chỉ vì chỉ số chuyền chính xác của cậu ta thấp hơn người đồng nghiệp hai phần trăm, mà không một ai chịu bật video lên xem cậu bé ấy đã nhận bóng trong những tình huống nào.

Chuyện này nhắc tôi nhớ đến cái đêm ở Moscow, tháng Sáu năm hai nghìn không trăm mười tám. Khi đó tại Luzhniki, đội tuyển Đức vừa gục ngã trước Mexico với tỷ số không tưởng, và tôi đã ghi hình ngay trên khán đài một câu mà sau này khiến cả Weibo phát sốt: bóng đá Đức đã chết, thứ họ đang chơi không phải bóng đá, mà là nỗi sợ hãi được hóa trang thành chiến thuật. Video dài ba phút đó đạt mười hai triệu lượt xem trong hai mươi bốn giờ đồng hồ.

Sự thật là tôi khi đó đã đúng một cách may mắn, và tôi biết điều đó. Đức khi ấy sở hữu một thế hệ cầu thủ trẻ xuất sắc, từ Joshua Kimmich đến Leon Goretzka, những người mà tôi đã phớt lờ chỉ vì bị cảm xúc của trận thua cuốn đi. Nỗi hưng phấn trong khoảnh khắc ấy khiến tôi khẳng định tuyệt đối mà không nhìn vào chi tiết, đúng cái kiểu sai lầm mà bây giờ tôi thấy cả một ngành đang mắc phải với dữ liệu. Người ta phấn khích vì có quá nhiều con số, đến mức quên mất rằng không có con số nào tự nó kể được câu chuyện.

Giống như khi tôi tung ra phát ngôn về Vương triều Quảng Châu Hằng Đại vào năm hai nghìn không trăm mười bảy. Khi Hằng Đại sụp đổ, tôi không buồn vì họ mất tiền. Tôi buồn vì họ quên mất cách chơi. Đội bóng ấy khi đó vừa bị loại khỏi bán kết AFC Champions League bởi Thượng Hải SIPG, tổng tỷ số hòa năm đều nhưng gục ngã trên chấm luân lưu với tỷ số bốn năm. Tôi chỉ ra rằng trong sáu trận đối đầu gần nhất, Hằng Đại thua bốn, chỉ kiểm soát bóng trung bình bốn mươi tám phần trăm trước SIPG. Cộng đồng mạng gọi tôi là kẻ phản bội, và tôi đã trả lời từng bình luận gay gắt cho đến hai giờ sáng.

Đến tháng Mười Một cùng năm, Hằng Đại chính thức mất ngôi vô địch sau bảy mùa liên tiếp, và người ta bắt đầu gọi tôi là nhà tiên tri. Cả Moscow chưa từng nghe ai nói thẳng như tôi, nên họ gọi đó là lời tiên tri. Nhưng điều tôi học được từ câu chuyện ấy không phải là cách đưa ra dự đoán đúng, mà là cách nhìn vào một cỗ máy đang chạy bằng dữ liệu và nhận ra nó đang bỏ quên điều gì. Hằng Đại thời đỉnh cao không thiếu chỉ số. Họ thiếu sự kết nối giữa con số và trận đấu.

Và đó chính là điểm tôi muốn nói về cỗ máy phân tích hiện đại. Nó không sai về mặt kỹ thuật. Nó chỉ đang trả lời những câu hỏi mà không ai thực sự hỏi. Khi một hệ thống được thiết kế để xử lý mọi khía cạnh của một câu lạc bộ, từ chiến thuật đến tài chính, từ phòng thay đồ đến quy định của ban tổ chức, thì đến một lúc nào đó nó sẽ bắt đầu tạo ra những khoảng trống giả. Những ô trống ấy không phải vì thiếu dữ liệu. Chúng xuất hiện vì cỗ máy đã học được cách sản xuất ra khung phân tích nhanh hơn tốc độ mà sự thật có thể lấp đầy chúng.

Đó là lý do tôi không còn tin vào những bản báo cáo trinh sát mười hai nhân viên. Tôi tin vào cái khoảnh khắc tôi ngồi trong phòng thu một mình, tua lại một pha bóng ba lần liên tiếp, và bỗng dưng nhìn thấy điều mà không chỉ số nào phát hiện được. Thà làm kẻ ngông một mình trong phòng thu còn hơn làm kẻ lên tiếng theo kịch bản của người khác. Cỗ máy phân tích đông đúc kia có thể sản xuất ra hai mươi trang mỗi tuần, nhưng nó không bao giờ sản xuất ra được một góc nhìn mà thính giả của tôi không ngờ tới.

Tôi biết điều này nghe có vẻ tự mãn, và tôi xin nhận. Cách đây vài năm, tôi từng viết sai ba con số thống kê trong một bài về chuyển nhượng, và cộng đồng mạng phát hiện ra trong vòng chưa đầy một ngày. Tôi đã lên sóng sám hối, mời chính những người phản đối tôi nhất vào livestream, và ngồi tranh luận đến khi trời sáng. Từ đó, tôi tự đặt luật cho mình: kiểm tra số liệu hai lần trước khi xuất bản, nhưng vẫn giữ nguyên chất khiêu khích ở phần mở đầu, vì sự khiêu khích có kiểm chứng là cách duy nhất để khiến người ta nghe.

Thị trường chuyển nhượng là chiếc gương soi: kẻ giàu thấy danh vọng, kẻ khôn thấy cái bẫy. Trong thế giới mà mọi giao dịch đều được lượng hóa đến từng đồng euro, giá trị của một cầu thủ không còn nằm ở những gì anh ta làm được trên sân, mà ở những gì bảng tính nói về anh ta. Một tiền đạo ghi hai mươi bàn ở giải hạng hai có thể được định giá thấp hơn một tiền đạo ghi năm bàn ở giải hàng đầu, chỉ vì hệ thống tính toán cho rằng giải đấu thứ hai có hệ số quy đổi thấp hơn. Nhưng bóng đá không vận hành theo hệ số quy đổi. Bóng đá vận hành theo những khoảnh khắc mà không một bảng tính nào nắm bắt được.

Tôi từng nghĩ rằng mình đang chống lại cả một xu hướng. Nhưng nhìn lại, tôi nhận ra mình không chống lại dữ liệu. Tôi chống lại việc dùng dữ liệu như một tấm màn che. Khi một câu lạc bộ chi hàng triệu đô la cho một trung tâm phân tích rồi ký một tiền đạo chỉ vì chỉ số kỳ vọng bàn thắng của anh ta cao, đó không phải là khoa học. Đó là một niềm tin mới, được khoác lên mình bộ áo giáp của những con số.

Và giống như mọi niềm tin khác trong môn thể thao này, nó sẽ có ngày đổ vỡ. Điều đáng sợ không phải là sự đổ vỡ đó xảy ra. Điều đáng sợ là khi nó xảy ra, cả một ngành sẽ phát hiện ra rằng mình đã dành mười lăm năm để xây dựng một cỗ máy không thể trả lời câu hỏi đơn giản nhất: làm thế nào để thắng trong trận đấu tiếp theo.

Tôi dự đoán rằng trong vòng ba mùa giải tới, sẽ có ít nhất một câu lạc bộ lớn tại một giải đấu hàng đầu châu Âu giải thể toàn bộ bộ phận phân tích quy mô lớn của mình và thu gọn lại còn ba hoặc bốn người, những người được tuyển chọn vì hiểu bóng đá chứ không phải vì biết dùng phần mềm. Tôi dự đoán rằng những câu lạc bộ vô địch ở châu Âu trong vòng năm năm tới sẽ không phải là những đội có bộ phận dữ liệu lớn nhất, mà là những đội biết cách chọn lọc dữ liệu giống như một thợ kim hoàn chọn đá quý, giữ lại vài viên và ném đi phần còn lại.

Bóng đá Đức chết lúc nào? Lúc họ tin rằng mình sẽ thắng chỉ vì mình luôn thắng. Ngành phân tích bóng đá sẽ chết theo cùng một cách, vào cái ngày nó tin rằng nó có thể hiểu bóng đá chỉ vì nó có số liệu về mọi thứ. Khi Hằng Đại sụp đổ, tôi học được rằng những đế chế vĩ đại nhất cũng có thể gục ngã chỉ trong một mùa giải. Cỗ máy phân tích rỗng này là Hằng Đại tiếp theo của bóng đá châu Âu, chỉ khác là nó không có cúp để bảo vệ, và sẽ không có ai đứng ra xin lỗi khi nó đổ.

Ngày hôm đó, khi tôi đọc đến dòng cuối cùng của bản báo cáo trống rỗng, tôi không tức giận. Tôi chỉ cảm thấy một nỗi buồn nhẹ. Tôi buồn vì đã có một thời, người ta phân tích bóng đá vì họ yêu nó, chứ không phải vì họ cần chứng minh một điều gì đó bằng những ô dữ liệu. Tôi buồn vì một bản báo cáo hai mươi trang có thể nói về mọi chỉ số của một đội bóng mà không cần một cái tên nào. Và tôi tự nhủ rằng, ngày nào còn có một người ngồi lại trong phòng thu để bật lại một pha bóng ba lần, ngày đó bóng đá vẫn còn sống.

Còn các bạn, những người đang đọc những dòng này — các bạn có tin rằng những ô trống trong bản báo cáo kia là bằng chứng của một sai sót kỹ thuật, hay là tiếng chuông báo tử cho một ngành đã quên mất lý do mình tồn tại?

Thị trường đang chờ câu trả lời, và lần này, tôi không chắc mình là người đưa ra nó.